Historia, która zabija

Historia w rękach polityków potrafi stać się narzędziem zbrodni. Nie dlatego, że sama zabija – ale dlatego, że potrafi nadawać sens zabijaniu

Autor pokazuje, jak współczesna rosyjska elita polityczna konstruuje własny historyczny świat dogmatów, mitów i uzasadnień – i skąd biorą się idee, które pozwalają Kremlowi przedstawiać agresję jako „sprawiedliwość dziejową”, podboje jako „odzyskiwanie historycznych ziem”, a przemoc jako „naprawianie krzywd”.

Książka odsłania mechanikę działania rosyjskiej polityki historycznej: od narracji dotyczących Krymu, Ukrainy i Polski, przez genealogie imperialnego myślenia, aż po analizę tego, jak powstają teksty historyczne publikowane przez Kancelarię Prezydenta Federacji Rosyjskiej – dokumenty, które później stają się podstawą propagandy i edukacji oraz uzasadnieniem zbrojnych działań.

To opowieść o tym, jak historia stała się częścią systemu, dla którego przemoc jest naturalną metodą działania

Dr Bartłomiej Gajos

Historyk Rosji, który łączy archiwa z metodami analizy komputerowej dużej ilości danych (data science). Specjalizuje się w polityce pamięci i tym, jak Kreml wykorzystuje historię do celów politycznych. Visiting Fellow na Uniwersytecie Harwarda dzięki stypendium Fundacji Kościuszkowskiej.

Doktorat o polityce historycznej bolszewików (1917-1920) obronił w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk. Jego osiągnięcia naukowe zostały wyróżnione Nagrodą Prezesa Rady Ministrów, stypendium START Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz Diamentowym Grantem Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Obecnie pracuje w Centrum Mieroszewskiego w Warszawie. Wraz z Ernestem Wyciszkiewiczem współprowadzi na YouTube program „Polihistor 2.0” poświęcony Rosji. Więcej o autorze: www.bartekgajos.pl 

Czy można w sposób lekki pisać o sprawach ciężkich, śmiertelnie ciężkich? Można – i dobrze, że taką właśnie książkę otrzymujemy: o polityce historycznej, która zabija, polityce Rosji Putina.  Oparta na doskonałej znajomości przedmiotu, a wykorzystująca błyskotliwą inteligencję autora, książka ta odsłania przed czytelnikami otchłań emocji (znanych z części rosyjskiej literatury), uzasadniających przemoc i ekspansję nakazem „wyższej siły”. Rosyjska „misja historyczna” jako usprawiedliwienie kłamstwa na wojenną skalę – o tym pisze z wielkim znawstwem i narracyjną werwą Bartłomiej Gajos. Zachęcam do lektury.

prof. Andrzej Nowak

historyk

Książka Bartłomieja Gajosa to esej, który czyta się jak dobrą opowieść. Autor udowadnia, że w Rosji historia więcej mówi o teraźniejszości i przyszłości, o aspiracjach władzy. Pokazuje, że przeszłość nie jest tam dodatkiem do polityki, lecz jej fundamentem: kosztownym, obowiązkowym i podporządkowanym państwu. To Idealna lektura dla tych, którzy chcą wiedzieć, jak opowieści o przeszłości potrafią zabijać tu i teraz.

dr hab. Agnieszka Legucka, Akademia Biznesu i Finansów Vistula 

Ta książka opowiada zarówno o potędze historii, jak i o jej upadku. Bartłomiej Gajos kreśli portrety twórców putinowskiej polityki historycznej, analizuje jej główne motywy i wskazuje, jak możemy się jej przeciwstawić. To żywa, czasem dowcipna, częściej smutna relacja z kraju otumanionego kłamstwem. I przestroga dla tych z nas, którym wydaje się, że prawda może podlegać negocjacjom.     

prof. Maciej Górny

Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk

Rosyjska agresja na Gruzję w 2008 roku, a następnie na Ukrainę w 2014 zaskoczyła światową opinię publiczną. Jej wznowienie w 2022 roku było już mniej zaskakujące. Czy można było przewidzieć, że Rosja zacznie łamać prawo międzynarodowe i używać siły dla realizacji swoich politycznych celów? Bartłomiej Gajos stawia tezę, że zanim przemówiły rosyjskie armaty, Rosja zmilitaryzowała historię. Jej agresywna polityka historyczna miała legitymizować wojnę w świadomości rosyjskiego społeczeństwa i przygotowywać je na ofiary i wyrzeczenia z nią związane, w imię „odwiecznych praw historii” i rosyjskich tradycji.  Warto zapoznać się z tym znakomitym studium – powinno posłużyć do skalibrowania naszego systemu wczesnego ostrzegania przed „tętentem historii”. Niezależnie od jego kierunku.

dr Sławomir Dębski

profesor strategii w Kolegium Europejskim w Natolinie,

współautor podcastu „Ground Zero”

Bartłomiej Gajos snuje intrygującą opowieść o budowaniu przez dzisiejszą Rosję nowej narracji o własnej przeszłości, nieskrępowanej prawdą historyczną i karmionej politycznym prezentyzmem. Lektura książki prowadzi wszakże do wniosków bardziej uniwersalnych niż refleksja nad pokrętną historiozofią Kremla, bowiem stanowi ona swoiste memento dla wszystkich tych, którzy uporczywie przepisują przeszłość, lekceważąc potęgę pamięci i rzetelność historyka. Warto, aby zrozumieli to nie tylko Rosjanie.

Prof. Hieronim Grala

Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego

Znane rosyjskie powiedzenie mówi, że Rosji nie da się pojąć rozumem; trzeba w nią wierzyć. Dla rządzących tym krajem to oczywiście bardzo wygodne: im mniej o nim wiadomo, tym dla nich lepiej. Przeniknięcie zagadek rosyjskiego państwa jest jednak możliwe. Dowiódł tego Bartłomiej Gajos, dokonując błyskotliwej dekonstrukcji polityki historycznej współczesnej Rosji. Obowiązkowa lektura, dla tych którzy wolą zrozumieć niż wierzyć.

prof. Piotr M. Majewski

historyk, Uniwersytet Warszawski

Historia w rękach Kremla jest ogromną siłą, środkiem odurzającym społeczeństwo rosyjskie i jednym z kluczowych narzędzi legitymizujących reżim Putina. W swojej pasjonująco napisanej książce Bartosz Gajos, jeden z najbardziej kompetentnych znawców tematu, pokazuje, jak Rosja manipuluje historią, aby wykorzystać ją do swoich imperialnych celów. „Historia, która zabija” przekonująco uzasadnia, że przeszłość to – wbrew pozorom – rzecz śmiertelnie poważna.

Wojciech Konończuk

dyrektor Ośrodka Studiów Wschodnich